Իրան. Հազարամյա կայսրությունից մինչև իսլամական հանրապետության խիստ օրենքները

Գլուխ 1. Մինչհեղափոխական Իրանը. Շահի շքեղությունն ու արևմտականացումը

20-րդ դարի կեսերին Իրանը ղեկավարում էր Մոհամադ Ռեզա Փահլավի շահը։ Նրա օրոք երկիրը գնում էր արագ «արևմտականացման» ճանապարհով։ Շահը ցանկանում էր Իրանը դարձնել աշխարհիկ, ժամանակակից և հզոր տերություն։

• «Սպիտակ հեղափոխություն». Շահը սկսեց բարեփոխումներ, որոնք ներառում էին կանանց ընտրական իրավունքի տրամադրումը, հողային բարեփոխումները և կրթության զարգացումը։
• Կյանքը Թեհրանում. 1960-ական և 70-ական թվականների Թեհրանը հիշեցնում էր եվրոպական քաղաք։ Կանայք կրում էին մինի-յուբկաներ, գործում էին գիշերային ակումբներ, իսկ կինոթատրոններում ցուցադրվում էին հոլիվուդյան ֆիլմեր։

Սակայն այս փայլուն մակերեսի տակ կար խորը դժգոհություն։ Շահի ռեժիմը բռնապետական էր, գործում էր դաժան գաղտնի ոստիկանությունը՝ ՍԱՎԱԿ-ը, իսկ հարստությունը կենտրոնացած էր միայն էլիտայի ձեռքում։ Կրոնական զանգվածները զգում էին, որ իրենց ավանդույթները ոտնահարվում են։

Գլուխ 2. 1979 թվականի Իսլամական հեղափոխությունը

Հեղափոխությունը չսկսվեց միայն կրոնականների կողմից։ Դրանում ներգրավված էին ուսանողներ, մարքսիստներ, լիբերալներ և հոգևորականներ։ Բոլորին միավորում էր մեկ նպատակ՝ տապալել շահին։

• Այաթոլլա Խոմեյնի. Ֆրանսիայում աքսորված հոգևոր առաջնորդը դարձավ հեղափոխության դեմքը։ Նրա ձայնագրությունները գաղտնի տարածվում էին Իրանում՝ կոչ անելով տապալել «ամերիկյան խամաճիկին» (շահին)։
• Հեղափոխության հաղթանակը. 1979-ի փետրվարին շահը փախավ երկրից, իսկ Խոմեյնին հաղթական վերադարձավ Թեհրան։

Հենց այստեղ տեղի ունեցավ մեծագույն շրջադարձը։ Լիբերալ ուժերը հույս ունեին ստեղծել ժողովրդավարական Իրան, սակայն կրոնական թևը արագորեն վերցրեց իշխանությունը՝ հռչակելով Իսլամական Հանրապետություն։

Գլուխ 3. Խիստ արգելքների և օրենքների հաստատումը

Հեղափոխությունից հետո Իրանը որդեգրեց «Վելայաթ-ե Ֆակիհ» (Իսլամական իրավագետի կառավարում) համակարգը։ Շարիաթի օրենքները դարձան պարտադիր։

Կանանց կարգավիճակը և հիջաբը

Ամենակտրուկ փոփոխությունը կրեցին կանանց իրավունքները։ Եթե հեղափոխությունից առաջ կինն ազատ էր իր հագուստի ընտրության մեջ, ապա 1983-ից հիջաբը դարձավ պարտադիր բոլոր կանանց համար (ներառյալ զբոսաշրջիկների)։

• Բարոյականության ոստիկանություն (Gasht-e Ershad). Սա հատուկ ստորաբաժանում է, որը շրջում է փողոցներում և հետևում, որ կանայք պատշաճ կերպով ծածկեն իրենց մազերը և չօգտագործեն վառ դիմահարդարում։

Սոցիալական արգելքներ

Իրանում պաշտոնապես արգելված են.

1. Ալկոհոլը. Ալկոհոլի վաճառքն ու օգտագործումը քրեորեն պատժելի են (բացառությամբ քրիստոնյա փոքրամասնությունների որոշ ներքին կանոնների)։
2. Արևմտյան երաժշտություն և պար. Փողոցում կամ հանրային վայրերում պարելն արգելված է։ Շատ արևմտյան երգիչների երաժշտությունը համարվում է «հակաիսլամական»։
3. Արբանյակային ալիքներ և սոցցանցեր. Իրանը աշխարհում ամենաշատ ինտերնետային գրաքննություն ունեցող երկրներից է։ Facebook-ը, Twitter-ը և YouTube-ը արգելափակված են, թեև գրեթե բոլորը օգտվում են VPN-ներից։

Գլուխ 4. ԱՄՆ-ի հետ առճակատումը և պատժամիջոցները

Իրանի և ԱՄՆ-ի հարաբերությունները վերջնականապես փլուզվեցին 1979-ի նոյեմբերին, երբ իրանցի ուսանողները գրավեցին ԱՄՆ դեսպանատունը Թեհրանում և 444 օր պատանդ պահեցին դիվանագետներին։

Այդ օրվանից Իրանը գտնվում է ԱՄՆ-ի խիստ պատժամիջոցների տակ։

• Միջուկային ծրագիր. Արևմուտքը մեղադրում է Իրանին միջուկային զենք ստեղծելու մեջ, ինչի պատճառով պատժամիջոցները հասել են ծայրահեղության՝ կաթվածահար անելով երկրի տնտեսությունը և նավթի արտահանումը։
• «Չարիքի առանցք». ԱՄՆ-ն Իրանին դիտարկում է որպես ահաբեկչության հիմնական հովանավոր Մերձավոր Արևելքում։

Գլուխ 5. Ժամանակակից դիմադրությունը. «Կին, Կյանք, Ազատություն»

Չնայած խիստ օրենքներին, իրանական հասարակությունը, հատկապես երիտասարդությունը, չափազանց առաջադեմ է։ 2022 թվականին Մահսա Ամինիի մահը (ում ձերբակալել էր բարոյականության ոստիկանությունը հիջաբը սխալ կրելու համար) առաջացրեց աննախադեպ բողոքի ալիք։

«Կին, Կյանք, Ազատություն» (Zan, Zendegi, Azadi) կարգախոսով հազարավոր կանայք հանրայնորեն այրում էին իրենց գլխաշորերը։ Սա պարզապես հագուստի համար պայքար չէր, այլ տասնամյակների ընթացքում կուտակված սոցիալական և քաղաքական դժգոհության պոռթկում։

Գլուխ 6. Իրանի մշակութային երկփեղկվածությունը

Իրանում գոյություն ունի երկու աշխարհ.

1. Պաշտոնական Իրան. Մզկիթներ, սև չադրաներ, կրոնական կարգախոսներ պատերին։
2. Ընդհատակյա Իրան. Փակ դռների հետևում մարդիկ կազմակերպում են խնջույքներ, լսում են ժամանակակից երաժշտություն, քննարկում են արևմտյան փիլիսոփայություն և ապրում են լիարժեք ժամանակակից կյանքով։

Իրանական կինոն, օրինակ, աշխարհում լավագույններից է։ Ասղար Ֆարհադիի նման ռեժիսորները կարողանում են գրաքննության պայմաններում ստեղծել գլուխգործոցներ, որոնք արժանանում են «Օսկարի»։

Գլուխ 7. Իրան և Հայաստան. Դարավոր բարեկամություն

Չնայած կրոնական տարբերություններին, Իրանն ու Հայաստանը պահպանում են ջերմ հարաբերություններ։ Իրանը աշխարհի այն եզակի երկրներից է, որտեղ հայկական եկեղեցիները (ինչպիսին է Սուրբ Թադեի վանքը) պահպանվում են պետական մակարդակով որպես մշակութային հուշարձան։ Թեհրանի հայ համայնքը կարևոր դեր ունի երկրի կյանքում։

Եզրակացություն

Իրանը մի երկիր է, որը դեռ փնտրում է իր հավասարակշռությունը հզոր ավանդույթների և ժամանակակից աշխարհի միջև։ Խիստ արգելքները, որոնք հաստատվեցին 1979-ի հեղափոխությունից հետո, այսօր բախվում են նոր սերնդի ազատատենչությանը։ Պարսկաստանի պատմությունը մեզ սովորեցնում է, որ ոչ մի արգելք չի կարող ընկճել մի ժողովրդի, որն ունի հազարամյակների մշակութային հիշողություն։