21-րդ դարի ամենաարագ տարածվող և միևնույն ժամանակ ամենաթաքնված համաճարակներից մեկը ոչ թե վիրուսային ծագում ունի, այլ վարքային։ Խոսքը խաղամոլության՝ պաթոլոգիկ գեմբլինգի (լուդոմանիա) մասին է։ Մի դարաշրջանում, երբ խաղատունը տեղավորվում է մեր գրպանում՝ սմարթֆոնի տեսքով, և գայթակղությունը հասանելի է օրը 24 ժամ, այս խնդիրը ձեռք է բերել աղետալի չափեր։

Շատերի համար խաղը սկսվում է որպես անմեղ զվարճանք, ադրենալինի աղբյուր կամ ֆինանսական խնդիրները արագ լուծելու միամիտ հույս։ Սակայն միլիոնավոր մարդկանց համար այն վերածվում է մղձավանջի, որը կլանում է ոչ միայն գումարը, այլև մարդկային արժանապատվությունը, ընտանիքը և ապագան։ Այս հոդվածում մենք մանրամասն կուսումնասիրենք խաղամոլության բնույթը, կբացահայտենք, թե ինչպես է ուղեղը հայտնվում կախվածության թակարդում, և կուրվագծենք այն բարդ, բայց հնարավոր ճանապարհը, որը տանում է դեպի ազատություն։

Մաս 1. Ի՞նչ է իրականում խաղամոլությունը.

Հասարակության մեջ հաճախ հանդիպում է թյուր կարծիք, թե խաղամոլությունը պարզապես կամքի բացակայություն է, բարոյական անկայունություն կամ վատ դաստիարակության արդյունք։ Սակայն գիտությունն ու բժշկությունը վաղուց արդեն այլ եզրակացության են եկել։ Համաձայն Հոգեկան խանգարումների ախտորոշիչ և վիճակագրական ձեռնարկի (DSM-5), խաղամոլությունը դասակարգվում է որպես «Նյութերի օգտագործման հետ չկապված խանգարում» (Non-Substance-Related Disorder)։ Սա նշանակում է, որ այն գործում է նույն մեխանիզմներով, ինչ թմրամոլությունը կամ ալկոհոլիզմը։

Պաթոլոգիկ խաղամոլը նա չէ, ով պարզապես շատ է խաղում։ Խաղամոլը նա է, ով կորցրել է ընտրության հնարավորությունը։ Նրա համար խաղալը դառնում է ոչ թե հաճույք, այլ ֆիզիոլոգիական և հոգեբանական պահանջմունք։ Խնդրի էությունն այն է, որ անձը շարունակում է խաղադրույքներ կատարել՝ չնայած ակնհայտ և ծանր բացասական հետևանքներին։ Սա կոմպուլսիվ վարքագիծ է, որը ղեկավարվում է ուղեղի խորքային կառուցվածքների կողմից, և որի դեմ պայքարելը միայն «կամքի ուժով» հաճախ անհնար է։

Մաս 2. Ուղեղի քիմիան. Ինչու՞ է խաղն այդքան կախվածություն առաջացնում

Որպեսզի հասկանանք, թե ինչու է մարդը վաճառում իր տունը խաղալու համար, պետք է հասկանանք, թե ինչ է կատարվում նրա գլխուղեղում։ Խաղամոլության հիմքում ընկած է դոֆամինային համակարգի աշխատանքի խանգարումը։

Դոֆամինի թակարդը Դոֆամինը նյարդային հաղորդիչ է, որը պատասխանատու է հաճույքի, մոտիվացիայի և ուսուցման համար։ Երբ մենք ուտում ենք համեղ սնունդ կամ հասնում ենք հաջողության, ուղեղն արտադրում է դոֆամին՝ ամրապնդելով այդ վարքագիծը։ Խաղամոլների մոտ խաղի ընթացքում դոֆամինի արտազատումը հասնում է պայթյունավտանգ մակարդակների, որոնք համեմատելի են կոկաինի օգտագործման ազդեցության հետ։

Սակայն ամենակարևոր նրբությունն այն է, որ դոֆամինն ամենաշատն արտադրվում է ոչ թե շահելու պահին, այլ անորոշության և սպասման պահին։ Պտտվող ռուլետկան, խաղային ավտոմատի թարթող լույսերը կամ ֆուտբոլային հանդիպման վերջին րոպեները ստեղծում են գերլարվածություն, որն ուղեղի համար ավելի «համեղ» է, քան բուն արդյունքը։

«Քիչ էր մնում» (Near-miss) էֆեկտը Խաղային ինդուստրիան հմտորեն օգտագործում է մարդկային հոգեբանության մի առանձնահատկություն, որը կոչվում է «near-miss» կամ «քիչ էր մնում հաղթեի»։ Երբ խաղային ավտոմատում երկու յոթնոց է ընկնում, իսկ երրորդը մի փոքր շեղվում է, խաղամոլի ուղեղը դա գրանցում է ոչ թե որպես պարտություն, այլ որպես «գրեթե հաղթանակ»։ Սա դրդում է անմիջապես կրկնել փորձը, քանի որ ենթագիտակցությունն ասում է՝ «հաջողությունը շատ մոտ է»։ Իրականում, մաթեմատիկական տեսանկյունից, դա նույնպիսի պարտություն է, ինչպես ցանկացած այլ կոմբինացիա։

Մաս 3. Կոգնիտիվ աղավաղումներ. Ինչպես է խաղամոլը խաբում ինքն իրեն

Խաղամոլությունը սնվում է մտածողության սխալներից կամ կոգնիտիվ աղավաղումներից։ Խաղամոլի մտածելակերպը փոխվում է, և նա սկսում է հավատալ իռացիոնալ գաղափարների։

Խաղացողի մոլորությունը (The Gambler's Fallacy). Սա համոզմունքն է, որ անցյալի պատահական իրադարձությունները ազդում են ապագայի վրա։ Օրինակ՝ խաղացողը կարծում է, որ եթե ռուլետկայում 10 անգամ անընդմեջ «կարմիր» է ընկել, ապա հաջորդը անպայման «սև» է լինելու։ Վիճակագրության տեսանկյունից յուրաքանչյուր պտույտ անկախ է նախորդից, և հավանականությունը միշտ 50/50 է (չհաշված զրոն), բայց խաղամոլը չի կարողանում ընդունել այդ փաստը։
Վերահսկողության պատրանք (Illusion of Control). Խաղամոլները հաճախ հավատում են, որ իրենց հմտությունները, գիտելիքները կամ որոշակի ծիսակարգերը (օրինակ՝ զառերը որոշակի ձևով նետելը կամ «հաջողակ» թվեր ընտրելը) կարող են ազդել պատահականության վրա։ Սա հատկապես վառ է արտահայտվում սպորտային խաղադրույքներում, որտեղ մարդիկ կարծում են, թե իրենց վերլուծական կարողությունները երաշխավորում են հաղթանակը, մինչդեռ սպորտում անկանխատեսելիության գործոնը միշտ հսկայական է։
Ընտրովի հիշողություն. Խաղամոլները հակված են հիշելու իրենց հաղթանակները և մոռանալու կամ նվազեցնելու պարտությունները։ Նրանք հաճախ պարծենում են, թե ինչպես են «հաղթել համակարգին», բայց լռում են այն մասին, որ այդ հաղթանակին նախորդել են ամիսների կորուստներ։

Մաս 4. Կործանման չորս փուլերը

Ամերիկացի հոգեբույժ Ռոբերտ Քասթերը առանձնացրել է խաղամոլության զարգացման չորս հիմնական փուլ, որոնք օգնում են հասկանալ հիվանդության դինամիկան։

1. Հաղթանակի փուլ (Winning Phase) Ամեն ինչ սովորաբար սկսվում է «մեծ հաղթանակից»։ Մարդը պատահաբար շահում է զգալի գումար և զգում է էյֆորիա։ Սա ձևավորում է անհիմն լավատեսություն և պատրանք, որ խաղը հեշտ փող աշխատելու միջոց է։ Անձը սկսում է ավելի հաճախ խաղալ՝ ակնկալելով կրկնել այդ հաջողությունը։

2. Պարտության փուլ (Losing Phase) Հաջողությունը երես է թեքում։ Խաղացողը սկսում է պարտվել, բայց փոխանակ կանգ առնելու, նա սկսում է «հետապնդել» կորցրած գումարը (chasing losses)։ Սկսվում են պարտքեր վերցնելը, ստելը, աշխատանքից բացակայելը։ Անձը դեռ հավատում է, որ մի լավ խաղադրույքը կլուծի բոլոր խնդիրները։

3. Հուսահատության փուլ (Desperation Phase) Խաղացողը կորցնում է վերահսկողությունը։ Պարտքերը դառնում են անհաղթահարելի։ Նա կարող է դիմել հանցագործության (գողություն, խարդախություն)՝ խաղալու գումար հայթայթելու համար։ Ընտանեկան և մասնագիտական կյանքը փլուզվում է։ Առաջանում են խուճապ, ափսոսանք և ծանր դեպրեսիա, բայց խաղը շարունակվում է որպես միակ մխիթարանք։

4. Անհույս փուլ (Hopelessness Phase) Սա ամենավտանգավոր փուլն է։ Մարդը գիտակցում է, որ երբեք չի կարողանա մարել պարտքերը և վերականգնել կորցրածը։ Խաղալը շարունակվում է միայն որպես իներցիա կամ իրականությունից փախուստ։ Այս փուլում ինքնասպանության մտքերը կամ փորձերը դառնում են շատ հավանական։

Մաս 5. Սոցիալական աղետ և ընտանեկան դրամա

Խաղամոլությունը երբեք չի մնում մեկ անձի սահմաններում։ Այն ունի «ճառագայթման» էֆեկտ՝ վնասելով բոլոր նրանց, ովքեր շրջապատում են խաղամոլին։ Վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ մեկ խաղամոլը բացասաբար է ազդում առնվազն 10-15 մարդու կյանքի վրա։

Ֆինանսական ցնցումներ Ընտանիքները կորցնում են իրենց խնայողությունները, անշարժ գույքը և կայուն եկամուտը։ Խաղամոլները հաճախ գաղտնի վարկեր են վերցնում ընտանիքի անդամների անունով՝ նրանց թողնելով ծանր պարտավորությունների տակ։ Սնանկացումը դառնում է սովորական երևույթ։

Համակախվածություն և վստահության կորուստ Խաղամոլի ընտանիքի անդամները հաճախ հայտնվում են «համակախվածության» (codependency) մեջ։ Նրանք փորձում են օգնել՝ մարելով պարտքերը, թաքցնելով խնդիրը հասարակությունից կամ արդարացնելով խաղամոլին։ Սակայն դա հաճախ միայն երկարաձգում է հիվանդությունը, քանի որ խաղամոլը չի բախվում իր արարքների իրական հետևանքներին։ Ամուսնալուծությունների տոկոսը խաղամոլների ընտանիքներում չափազանց բարձր է, իսկ երեխաները մեծանում են անկայուն և սթրեսային մթնոլորտում։

Առողջապահական բեռ Խաղամոլությունն ուղեկցվում է ծանր սթրեսով, որը հանգեցնում է հիպերտոնիայի, սրտանոթային հիվանդությունների, աղեստամոքսային խնդիրների։ Հոգեկան առողջության տեսանկյունից՝ դեպրեսիան և տագնապային խանգարումները գրեթե անբաժան են խաղամոլությունից։ Ամենասարսափելի վիճակագրությունն այն է, որ պաթոլոգիկ խաղամոլների շրջանում ինքնասպանության փորձերի թիվը ամենաբարձրերից է բոլոր կախվածությունների մեջ։

Մաս 6. Թվային դարաշրջանի մարտահրավերը. Օնլայն խաղամոլություն

Վերջին տասնամյակում խաղամոլության դեմքը փոխվել է։ Եթե նախկինում անհրաժեշտ էր ֆիզիկապես գնալ խաղատուն կամ բուքմեյքերական գրասենյակ, այսօր կազինոն մեր գրպանում է։ Օնլայն խաղամոլությունը (iGaming) ստեղծել է նոր վտանգներ.

Հասանելիություն 24/7. Չկա փակման ժամ, չկա դրես-կոդ, չկա ֆիզիկական արգելք։ Կարելի է խաղալ աշխատանքի վայրում, տրանսպորտում և նույնիսկ անկողնում։
Փողի վիրտուալացում. Էլեկտրոնային դրամապանակներով և բանկային քարտերով խաղալիս փողը կորցնում է իր ֆիզիկական արժեքը։ Թվերը էկրանի վրա չեն ընկալվում որպես իրական գումար, ինչը հեշտացնում է մեծ գումարներ վատնելը։
Գաղտնիություն. Հնարավոր է տարիներով թաքցնել կախվածությունը ընտանիքից, քանի որ ամեն ինչ կատարվում է հեռախոսի էկրանին։
Թիրախավորում. Ալգորիթմները և արհեստական բանականությունը վերլուծում են խաղացողի վարքը և առաջարկում են անհատականացված բոնուսներ հենց այն պահին, երբ մարդը փորձում է դադարեցնել խաղը։

Մաս 7. Ելք կա. Բուժման և վերականգնման մեթոդները

Չնայած իրավիճակի լրջությանը, խաղամոլությունը դատավճիռ չէ։ Այն բուժելի հիվանդություն է, սակայն պահանջում է համակարգված և երկարատև մոտեցում։ Միայնակ հաղթահարելը չափազանց դժվար է, ուստի մասնագիտական օգնությունը պարտադիր է։

1. Ճանաչողական-վարքային թերապիա (Cognitive Behavioral Therapy - CBT) Սա խաղամոլության բուժման «ոսկե ստանդարտն» է։ CBT-ն օգնում է անձին բացահայտել այն սխալ մտքերը (օրինակ՝ «ես հաջողակ եմ», «այսօր իմ օրն է»), որոնք դրդում են խաղալ։ Թերապևտը սովորեցնում է ճանաչել խաղալու ազդակները (triggers) և մշակել դրանց դիմակայելու ռազմավարություններ։ Անձը սովորում է կառավարել սթրեսը առանց խաղի և վերագնահատել փողի արժեքը։

2. Մոտիվացիոն հարցազրույց Այս մեթոդն ուղղված է փոփոխության նկատմամբ անձի ներքին մոտիվացիայի բարձրացմանը։ Շատ խաղամոլներ տատանվում են բուժման դիմելու հարցում։ Մասնագետը օգնում է նրանց տեսնել անդունդը ներկա վիճակի և իրենց ցանկալի ապագայի միջև՝ դրդելով գործողությունների։

3. Խմբային թերապիա և «Անանուն Խաղամոլներ» (Gamblers Anonymous) «Անանուն խաղամոլներ»-ը միջազգային շարժում է, որը հիմնված է 12 քայլերի ծրագրի վրա։ Այստեղ մարդիկ կիսվում են իրենց փորձով, ուժ են ստանում միմյանցից և, ամենակարևորը, գտնում են մի միջավայր, որտեղ իրենց չեն դատապարտում։ Այս խմբերը կոտրում են մեկուսացման պատը և ապահովում են երկարաժամկետ աջակցություն (sponsorship)։

4. Ֆինանսական արգելափակումներ Վերականգնման վաղ փուլում կրիտիկական է սահմանափակել հասանելիությունը գումարին։ Սա նշանակում է բանկային քարտերը հանձնել վստահելի անձի, օգտագործել ծրագրեր, որոնք արգելափակում են մուտքը խաղային կայքեր (օրինակ՝ GamBlock, BetBlocker), և պաշտոնապես դիմել ինքնաբացառման (self-exclusion) ծրագրերի։

5. Դեղորայքային բուժում Թեև հատուկ խաղամոլության դեմ դեղահաբ գոյություն չունի, հոգեբույժները հաճախ նշանակում են դեղամիջոցներ՝ ուղեկցող խնդիրները լուծելու համար։ Հակադեպրեսանտները կարող են օգնել հաղթահարել դեպրեսիան և տագնապը, իսկ տրամադրության կայունացնողները (mood stabilizers)՝ նվազեցնել իմպուլսիվությունը։

Մաս 8. Ինչպե՞ս կարող են օգնել հարազատները

Եթե ձեր հարազատը խաղամոլ է, ձեր դիրքորոշումը կարող է վճռորոշ լինել։

Մի՛ վճարեք պարտքերը։ Սա ամենադժվար, բայց ամենակարևոր քայլն է։ Երբ դուք փակում եք պարտքը, դուք զրկում եք խաղամոլին իր արարքի հետևանքը զգալու հնարավորությունից։ Նա ենթագիտակցորեն սովորում է, որ «միշտ էլ փրկող կլինի»։ Պարտքը պետք է լինի նրա պատասխանատվությունը, նույնիսկ եթե դա նշանակում է իրավական խնդիրներ։
Պահպանեք ձեր սահմանները։ Մի թույլ տվեք, որ նրա կախվածությունը կործանի ձեր կյանքը։ Թաքցրեք արժեքավոր իրերը, առանձնացրեք բանկային հաշիվները։
Եղեք կարեկից, բայց հաստատակամ։ Խոսեք նրա հետ ոչ թե մեղադրանքներով, այլ նկարագրելով, թե ինչպես է նրա վարքը ազդում ձեզ վրա։ «Ես վախենում եմ մեր ապագայի համար» արտահայտությունն ավելի ազդեցիկ է, քան «Դու անպատասխանատու ես»-ը։
Դիմեք օգնության ձեզ համար։ Խաղամոլների հարազատները նույնպես հոգեբանական աջակցության կարիք ունեն (օրինակ՝ Gam-Anon խմբերում)։

Եզրակացություն. Հույսը չի մահանում վերջինը

Խաղամոլությունը ծանր, քայքայիչ հիվանդություն է, որը կարող է մարդուն իջեցնել սոցիալական սանդուղքի ամենաստորին աստիճանը։ Բայց պատմությունը լի է օրինակներով, երբ մարդիկ, կորցնելով ամեն ինչ, գտել են իրենց մեջ ուժ՝ կանգ առնելու, ընդունելու օգնությունը և վերակառուցելու իրենց կյանքը։

Ապաքինումը գծային գործընթաց չէ։ Լինում են հետընթացներ (relapse), դժվարին օրեր և պահեր, երբ խաղալու ցանկությունը անտանելի է թվում։ Սակայն ազատության գինը արժե ցանկացած պայքար։ Կյանքը առանց խաղի գուցե չունի այն «ադրենալինային պայթյունները», որոնք տալիս է ռուլետկան, բայց այն ունի մի բան, որն ավելի թանկ է՝ խաղաղություն, վստահություն վաղվա օրվա հանդեպ և իրական, ոչ թե գնված հարաբերություններ։

Եթե դուք կարդում եք սա և ճանաչում եք ինքներդ ձեզ, իմացեք՝ դուք մենակ չեք։ Ամոթը ձեր թշնամին է, իսկ անկեղծությունը՝ ձեր զենքը։ Որոշումը, որ այսօր այլևս չեք խաղալու, կարող է լինել ձեր կյանքի ամենամեծ հաղթանակը՝ միակ հաղթանակը, որտեղ «բուքմեյքերը» չի շահում։